Phong trào FIRE: Bí mật “Tự do tài chính” và “Nghỉ hưu sớm”?

Phong trào FIRE: Bí mật “Tự do tài chính” và “Nghỉ hưu sớm”?

1. Tự do tài chính và Nghỉ hưu sớm là gì?

Phong trào FIRE (viết tắt của: Financial Independence, Retire Early/tạm dịch: Tự do tài chính, Nghỉ hưu sớm) bắt nguồn từ Mỹ vào những năm 1990 và dần lan rộng khắp thế giới, trong đó có Việt Nam. FIRE thu hút đặc biệt các bạn trẻ thuộc thế hệ Gen Y và Gen Z, mà mọi người hay trêu đùa là thế hệ cợt nhả, những người không muốn dành cả đời chỉ để làm thuê và trả hóa đơn hàng tháng. Lợi ích của FIRE không chỉ nằm ở việc thoát khỏi áp lực tài chính mà còn là cơ hội để họ sống đúng với giá trị và đam mê của bản thân.

Tự do tài chính (Financial Independence) – Đó chính là cuộc sống, trạng thái mà thu nhập thụ động từ các khoản đầu tư, kinh doanh đủ để trang trải mọi chi phí sinh hoạt, cho phép bạn có thể tùy ý lựa chọn làm việc vì vui thích, chứ không cần làm việc để kiếm sống. Và một lúc nào đó, khi bạn đã chán làm việc rồi, lúc ấy, bạn hoàn toàn có thể Nghỉ hưu sớm (Retire Early), chứ không cần phải đợi đến độ tuổi nghỉ hưu truyền thống (Việt Nam chúng ta đến tận 65 tuổi, già mất rồi, lúc ấy nghỉ hưu thì cũng còn chơi bời gì được nữa phải không).

2. Nguyên tắc nền tảng để xây dựng Tự do tài chính

Để đạt được tự do tài chính, bạn cần nắm vững và áp dụng một số nguyên tắc nền tảng. Dưới đây là những yếu tố cốt lõi giúp bạn xây dựng một kế hoạch FIRE bền vững:

Quy tắc 4%

Quy tắc 4% là nền tảng của phong trào FIRE, dựa trên nghiên cứu Trinity Study. Trinity Study là một nghiên cứu được thực hiện bởi ba giáo sư tại Đại học Trinity ở San Antonio, Texas: Philip L. Cooley, Carl M. Hubbard, và Daniel T. Walz. Nghiên cứu được công bố lần đầu vào năm 1998 với tựa đề “Retirement Savings: Choosing a Withdrawal Rate That Is Sustainable” (tạm dịch: Tiết kiệm hưu trí: Lựa chọn tỷ lệ rút tiền bền vững) trong tạp chí Journal of the American Association of Individual Investors. Bài báo phân tích mức độ an toàn của các tỷ lệ rút tiền hàng năm từ danh mục đầu tư hưu trí, nhằm xác định tỷ lệ rút nào có thể duy trì được trong thời gian dài mà không làm cạn kiệt tài sản.

Cụ thể: Nghiên cứu này cho rằng nếu bạn rút 4% từ danh mục đầu tư mỗi năm, bạn có thể sống mà không lo cạn vốn trong ít nhất 30 năm, thậm chí lâu hơn nếu thị trường thuận lợi. Ví dụ, nếu chi phí sinh hoạt hàng năm của bạn là 600 triệu đồng (tức khoảng 50 triệu/tháng), bạn cần một danh mục đầu tư khoảng 15 tỷ đồng (600 triệu/0,04%). Số tiền này có thể đến từ các nguồn thu nhập thụ động như tiền lãi tiết kiệm, cổ tức, lợi nhuận đầu tư vàng, chứng khoán hoặc tiền thuê bất động sản.

Tiết kiệm với tỷ lệ cao

Khác với cách quản lý tài chính truyền thống, phong trào FIRE đòi hỏi bạn tiết kiệm một phần lớn thu nhập, thường từ 50-70%, thay vì chỉ tiết kiệm 10-20%. Để làm được điều này, bạn cần kiểm soát chi tiêu và ưu tiên đầu tư.

Cách một số người thường làm đó là ngay sau khi có nguồn thu nhập, người thực hiện theo phong trào FIRE chuyển ngay phần thu nhập đó vào quỹ đầu tư (quỹ FIRE), sau đó họ mới lên kế hoạch chi tiêu phần thu nhập còn lại. Động lực để thực hiện được điều này ngoài việc hướng tới tự do tài chính thì họ xem đây như là một số tiền để tự trả lương cho chính mình.

Tối ưu hóa chi tiêu

Tuy rằng tiết kiệm với tỉ lệ cao nhưng Tự do tài chính không đồng nghĩa với việc sống kham khổ hay từ bỏ mọi thú vui. Thay vào đó, bạn cần tập trung vào chi tiêu có ý thức và hướng tới tối ưu hóa chi tiêu bằng cách: Cắt giảm các khoản không thiết yếu (như ăn uống ngoài hàng quá thường xuyên, mua sắm quần áo, đồ dùng xa xỉ không cần thiết) và hãy đầu tư vào những thứ mang lại giá trị lâu dài như sức khỏe (tiết kiệm được tiền chữa bệnh cũng là tối ưu hóa chi tiêu), hay giáo dục, trải nghiệm (đầu tư vào giáo dục, trải nghiệm có thể gia tăng khả năng kiếm tiền của bản thân bạn).

Đầu tư dài hạn

Đầu tư là chìa khóa để gia tăng tài sản và tạo thu nhập thụ động. Thay vì giữ tiền trong tài khoản tiết kiệm với lãi suất thấp (thường chỉ 5-6%/năm tại Việt Nam), bạn nên đầu tư vào các kênh sinh lời cao hơn như: Vàng, Chứng khoán, Quỹ chỉ số (ETF), Bất động sản, thậm chí là Tiền điện tử. Quan trọng nhất, phải có đủ kiến thức, cũng như kiên nhẫn duy trì kỷ luật vì thị trường có thể biến động trong ngắn hạn nhưng thường tăng trưởng trong dài hạn.

3. Các bước cụ thể để đạt Tự do tài chính và Nghỉ hưu sớm

Để biến giấc mơ FIRE của bản thân thành hiện thực, bạn cần một kế hoạch cụ thể và thực tế:

Bước 1: Xác định mục tiêu tài chính

Trước tiên, hãy tính toán số tiền bạn cần để đạt tự do tài chính. Cách đơn giản nhất là lấy chi phí sinh hoạt hàng năm của bạn và nhân với 25 (theo quy tắc 4%). Tiếp theo, bạn cần xác định thời điểm bạn muốn đạt mục tiêu tự do tài chính để nghỉ hưu sớm (Ví dụ: ở tuổi 40 hay 50) để lập kế hoạch tiết kiệm và đầu tư phù hợp.

Để tính số tiền này, hãy cân nhắc các yếu tố như lạm phát (thường khoảng 3-4%/năm tại Việt Nam) và chi phí phát sinh trong tương lai (con cái, chăm sóc sức khỏe). Một mẹo khác là lập danh sách các chi phí hiện tại và dự đoán chi phí trong tương lai để có con số chính xác hơn.

Ví dụ, nếu bạn cần 600 triệu đồng/năm (50 triệu đồng/tháng) để sống thoải mái thì mục tiêu của bạn là tích lũy 15 tỷ đồng. Tôi năm nay 25 tuổi và mong muốn đạt tự do tài chính ở tuổi 45, vậy thời gian thực hiện hành trình này của tôi là khoảng 20 năm.

Bước 2: Lập ngân sách và quản lý tài chính

Ngân sách là công cụ giúp bạn kiểm soát dòng tiền và đảm bảo bạn đang đi đúng hướng. Tuy nhiên, để đạt FIRE, bạn có thể cần điều chỉnh để dành tới 50-70% thu nhập cho tiết kiệm và đầu tư. Theo tôi, ban đầu rất khó để có thể ngay lập tức sử dụng 50-70% số tiền kiếm được để đầu tư, mà cần phải thực hiện chậm rãi, từ từ, có thể bắt đầu từ 10-20% thu nhập mỗi tháng. Cụ thể, bạn có thể áp dụng các quy tắc tiết kiệm nổi tiếng như:

Quy tắc 6 chiếc lọ (hay còn gọi là 6 quỹ tài chính) là một phương pháp quản lý tài chính cá nhân đơn giản và hiệu quả, được phổ biến bởi T. Harv Eker trong cuốn sách “Secrets of the Millionaire Mind”, tạm dịch “Bí mật tư duy triệu phú”. Trong đó:

Lọ Nhu cầu thiết yếu (Necessities) – 55%: Dùng cho các chi phí sinh hoạt hàng ngày.

Lọ Tiết kiệm dài hạn (Long-term Savings for Spending) – 10%: Dành cho các mục tiêu lớn trong tương lai.

Lọ Giáo dục (Education) – 10%: Đầu tư vào học tập và phát triển bản thân.

Lọ Hưởng thụ (Play) – 10%: Chi tiêu cho niềm vui và sở thích cá nhân.

Lọ Đầu tư (Financial Freedom) – 10%: Dành cho đầu tư để tạo thu nhập thụ động.

Lọ Từ thiện (Give) – 5%: Đóng góp cho cộng đồng hoặc các hoạt động từ thiện.

Quy tắc 50/30/20: Là một phương pháp nổi tiếng khác được phổ biến bởi Thượng nghị sĩ Mỹ Elizabeth Warren và con gái bà, Amelia Warren Tyagi, trong cuốn sách “All Your Worth: The Ultimate Lifetime Money Plan” (2005), tạm dịch là: Kế hoạch kiếm tiền trọn đời tối ưu. Quy tắc 50/30/20 được yêu thích vì tính đơn giản, dễ áp dụng, và khả năng thích nghi với nhiều mức thu nhập khác nhau. Trong đó:

50% thu nhập cho nhu cầu thiết yếu (nhà ở, thực phẩm, giao thông).

30% cho mong muốn (giải trí, du lịch, sở thích).

20% cho tiết kiệm và đầu tư.

Quy tắc 50/20/30 giúp chúng ta quản lý các khoản chi để đáp ứng việc duy trì cuộc sống hàng ngày, tạo ra sự ổn định tài chính trong tương lai mà vẫn đảm bảo rằng người dùng vẫn có thể tận hưởng cuộc sống mà không phải hy sinh quá nhiều. Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể thay đổi tỉ lệ phần trăm các danh mục để phù hợp với nhu cầu của bản thân. Một số lựa chọn thay thế có thể kể đến như 70/20/10, 60/30/10, 80/20, 60/40, 30/30/40,… miễn sao phù hợp với bản thân mình.

Để xác định được số tiền cần chi tiêu, bạn có thể sử dụng Phương pháp Kakeibo:

Phương pháp “Kakeibo” là một phương pháp lập ngân sách của Nhật Bản, được phát triển vào năm 1904 bởi Hani Motoko, nữ nhà báo đầu tiên của Nhật Bản. Các bước tích lũy tiền hiệu quả với Kakeibo bao gồm: Bước 1: Tính tổng thu nhập bằng cách cộng tất cả các khoản thu trong tháng, bao gồm tiền lương, tiền lãi suất đầu tư, tiền tiết kiệm đáo hạn,… Bước 2: Tính tổng các khoản chi cố định như tiền nhà, tiền điện nước, Internet,… Lấy số tiền tổng ở bước 1 trừ đi số tiền này để có được “khoản tiền nhàn rỗi”. Bước 3: Từ khoản tiền nhàn rỗi, bạn hãy trích ra một khoản để tiết kiệm hoặc đầu tư tùy vào khả năng và mục tiêu của mình. Bước 4: Sau 3 bước trên, bạn có thể sử dụng số tiền còn lại để chi tiêu cho các nhu cầu thiết yếu, nhu cầu không thiết yếu, giải trí, và phát sinh. Bước 5: Tính tổng chi tiêu vào cuối tháng, từ đó đánh giá và điều chỉnh nếu cần thiết

Phương pháp Kakeibo đòi hỏi việc người sử dụng ghi chép thủ công bằng tay để chúng ta sẽ trở nên lưu tâm hơn mỗi lần chi tiền, có thêm thời gian để cân nhắc, đánh giá và thay đổi thói quen chi tiêu sao cho phù hợp với điều kiện của mình.

Bước 3: Tăng thu nhập

Tiết kiệm là quan trọng nhưng tăng thu nhập sẽ giúp bạn đẩy nhanh hành trình FIRE. Một số cách để tăng thu nhập bao gồm:

Nâng cao kiến thức chuyên môn: Học cao học, học các kỹ năng mềm bổ trợ hoặc ngoại ngữ để từ đó giúp bản thân giỏi chuyên môn, tăng năng lực cạnh tranh nghề nghiệp và được tăng lương. Ví dụ: Bạn là người học luật, có thể học thêm về tiếng Anh, Anh văn pháp lý để có thể giao tiếp, làm việc, giải quyết các tình huống pháp lý liên quan đến nước ngoài, từ đó gia tăng thu nhập của bạn.

Tạo nguồn thu nhập phụ: Khi có thời gian rảnh, có thể làm freelancer (viết lách, sáng tạo nội dung,…), bán hàng online trên mạng xã hội.

Đầu tư vào bản thân: Học kỹ năng mới, cập nhật kiến thức, khoa học công nghệ mới (đặc biệt là trí tuệ nhân tạo), tham gia các khóa học, đọc sách,..

Bước 4: Đầu tư hiệu quả

Đầu tư là cách hiệu quả nhất để gia tăng tài sản và tạo thu nhập thụ động. Dưới đây là một số kênh đầu tư phổ biến tại Việt Nam:

Gửi tiết kiệm: Đây là kênh đầu tư đặc biệt dễ dàng nhưng tỉ lệ sinh lời thấp.

Vàng: Đây là kênh đầu tư tốt hơn tiền gửi tiết kiệm nhưng đòi hỏi việc lưu trữ và chỉ là kênh đầu tư tốt trong trường hợp kinh tế bất ổn.

Chứng khoán: Đầu tư vào cổ phiếu blue-chip hoặc quỹ chỉ số để tận dụng tăng trưởng dài hạn của thị trường. Hoặc đầu tư vào trái phiếu doanh nghiệp để cung cấp lợi suất ổn định (thường 7-10%/năm) và với rủi ro thấp hơn cổ phiếu.

Bất động sản: Mua căn hộ, nhà phố, hoặc đất để cho thuê hoặc chờ tăng giá. Tuy nhiên, bất động sản đòi hỏi vốn lớn, nghiên cứu kỹ lưỡng và khả năng thanh khoản thấp.

Tiền điện tử: Đây là một kênh đầu tư vô cùng mạo hiểm, đòi hỏi bạn phải có rất nhiều kiến thức và kinh nghiệm.

Quan trọng nhất, hãy đa dạng hóa danh mục đầu tư để giảm rủi ro và kiên nhẫn với những biến động ngắn hạn của thị trường. Nếu bạn mới bắt đầu, hãy cân nhắc các quỹ chỉ số chi phí thấp, vì chúng dễ tiếp cận và ít rủi ro hơn đầu tư cổ phiếu riêng lẻ.

Bước 5: Tối ưu thuế, chi phí giao dịch và bảo hiểm

Tối ưu thuế, chi phí giao dịch: Tìm hiểu các khoản miễn giảm thuế hợp pháp, như đóng góp vào quỹ hưu trí tự nguyện, chi phí giáo dục, hoặc từ thiện. Đồng thời với các sàn giao dịch tài sản (ví dụ như chứng khoán) cần tìm hiểu về việc tối ưu hóa chi phí giao dịch hoặc tìm những sàn giao dịch miễn phí.

Mua bảo hiểm: Bảo hiểm sức khỏe, nhân thọ, và tài sản giúp bạn tránh tổn thất lớn khi gặp sự cố bất ngờ (tai nạn, bệnh tật). Hãy chọn các gói bảo hiểm phù hợp với nhu cầu và ngân sách của bạn.

Bước 6: Xây dựng thói quen tài chính bền vững

FIRE đòi hỏi kỷ luật và tư duy dài hạn. Để duy trì động lực, hãy:

Đặt mục tiêu nhỏ và ăn mừng khi đạt được. Điều này sẽ tạo động lực rất lớn để chúng ta kiên trì đạt được thành công của bản thân. Tôi nghĩ hành trình 20 năm sẽ rất dài và gian nan.

Tránh “lạm phát lối sống” – hiện tượng tăng chi tiêu khi thu nhập tăng.

Thường xuyên đánh giá lại kế hoạch tài chính (ít nhất mỗi năm một lần) để điều chỉnh theo hoàn cảnh (kết hôn, có con, thay đổi công việc).

4. Thách thức và cách vượt qua khi theo đuổi FIRE

Hành trình FIRE không hề dễ dàng, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế và xã hội tại Việt Nam. Và đặc biệt, khi hành trình đạt tự do tài chính sẽ rất dài, việc không lường trước được các thử thách sẽ dễ bạn đến sự chán nản và bỏ cuộc.

Dưới đây là một số thách thức phổ biến và cách vượt qua:

Thách thức 1: Thu nhập thấp, chi phí sinh hoạt cao

Tại các thành phố lớn (như TP.HCM của tôi), chi phí sinh hoạt (nhà ở, thực phẩm, giao thông) tăng nhanh, trong khi lương khởi điểm của nhiều người trẻ chỉ dao động từ 7-20 triệu đồng/tháng, thậm chí lương công chức mới đi làm còn thấp hơn (tính tại thời điểm viết bài). Điều này khiến việc tiết kiệm 50-70% thu nhập trở nên cực kỳ khó khăn.

Cách vượt qua: Tìm cách giảm chi phí: Chuyển sang ở chung, ở ghép với bạn bè, nấu ăn tại nhà; sử dụng phương tiện công cộng thay vì đi xe máy hoặc chuyển nhà đến gần nơi làm việc để tiết kiệm chi phí đi lại; Có gắng kiếm thêm một công việc freelancer.

Thách thức 2: Tâm lý sợ hãi

Nhiều người lo lắng rằng danh mục đầu tư mất giá trị do thiên tai, dịch bệnh, kinh tế suy thoái hoặc nghỉ hưu sớm sẽ khiến họ cảm thấy chán nản, mất mục tiêu sống.

Cách vượt qua: Xây dựng quỹ dự phòng, luôn giữ 6-12 tháng chi phí sinh hoạt trong tài khoản tiết kiệm để yên tâm trước các biến cố bất ngờ; Học hỏi kiến thức đầu tư để hình dung, chuẩn bị trước các tình huống có thể xảy ra để không lâm vào tình thế bị động, hoảng loạn; Lên kế hoạch cho cuộc sống sau nghỉ hưu: Tìm các hoạt động ý nghĩa như làm thiện nguyện, học kỹ năng mới (nấu ăn, vẽ tranh), hoặc khởi nghiệp nhỏ.

Thách thức 3: Thiếu kỷ luật và động lực

FIRE là một hành trình dài, thường kéo dài rất lâu, 10-20 năm và nhiều người bỏ cuộc vì thiếu kiên nhẫn hoặc bị phân tâm bởi các cám dỗ tiêu dùng. Bạn hãy luôn hiểu rằng, do là việc khó nên bạn mới cần nỗ lực để đạt được, chứ nếu dễ thì có phải tất cả mọi người đều đã giàu có hết rồi phải không.

Cách vượt qua: Kết nối với những người cũng theo đuổi FIRE để cùng đặt mục tiêu và kiểm tra tiến độ. Viết ra lý do bạn muốn đạt FIRE, đọc nó hàng ngày, hàng tuần, hàng tháng, hàng năm để có thêm động lực và kỷ luật, cũng như duy trì cảm hứng.

Thách thức 4: Áp lực xã hội

Ở Việt Nam, việc nghỉ hưu sớm hoặc tiết kiệm quá nhiều có thể bị coi là “ki bo”, “bủn xỉn”. Gia đình có thể không ủng hộ, đặc biệt nếu họ có quan niệm rằng làm việc đến già là chuẩn mực. Hoặc bạn bè bạn sẽ nói rằng hãy theo phong trào YOLO (viết tắt của “You only live once”, tạm dịch: Bạn chỉ sống một lần), vì chỉ sống trên đời một lần nên hãy chi tiêu thoải mái, chẳng cần tiết kiệm, đừng sống tiết kiệm để rồi khổ sở.

Cách vượt qua: Bạn có thể chia sẻ với gia đình, bạn bè rằng FIRE không phải là “bỏ việc”, không còn làm gì cả, lười biếng, nằm ườn mỗi ngày, mà là xây dựng một cuộc sống tự do, thoải mái hơn. Nhắc nhở bản thân để bạn luôn tin tưởng bản thân mình đang sống vì mục tiêu của mình, không phải để làm hài lòng người khác. Theo dõi các hội nhóm, nghiên cứu các trường hợp thành công, đọc sách, đọc blog (như Blog của mình) sẽ giúp bạn cảm thấy mình không đơn độc.

KẾT LUẬN

Tự do tài chính và nghỉ hưu sớm không chỉ là một mục tiêu tài chính, mà còn là một lối sống giúp bạn sống đúng với giá trị và đam mê của mình. Dù bạn đang ở đâu trên hành trình tài chính – mới bắt đầu hay đã tiết kiệm được một khoản đáng kể – điều quan trọng là hành động ngay hôm nay.

Hãy bắt đầu từ những bước nhỏ: Lập ngân sách; Chăm chỉ kiếm tiền; Tiết kiệm và Đầu tư. Mỗi bước nhỏ sẽ đưa bạn đến gần hơn với giấc mơ FIRE.

Liên hệ với bản thân: Bản thân tôi đã rất nỗ lực để tìm tòi, học hỏi và nghiên cứu về Tự do tài chính dưới cái nhìn khoa học. Và cũng như nhiều bạn đến với Blog, tôi đã và đang theo đuổi hành trình tự do tài chính của riêng mình và cũng gặt hái được một số thành quả nho nhỏ. Bạn có thể đọc thêm hành trình ấy của tôi tại bài viết: Tự do tài chính… từ con số âm: Hành trình của bản thân tôi./.